İş Kazasında İşveren Kusuru Nasıl Belirlenir?

İş kazası sonrası tazminatın kimden ve ne kadar talep edilebileceğini belirleyen en önemli unsurlardan biri işveren kusurudur. Trafik kazalarındaki kusur tespiti trafik kurallarına aykırılık üzerinden yürürken, iş kazalarında ölçüt tamamen farklıdır: burada bakılan şey işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğidir. Bu yazıda işveren kusurunun hangi ölçütlere göre değerlendirildiğini ve kusur oranının tazminatı nasıl etkilediğini anlatıyoruz.

İşveren kusuru neden trafik kusurundan farklı değerlendirilir?

Trafik kazasında kusur, iki sürücünün trafik kurallarına uyup uymadığı karşılaştırılarak belirlenir ve genellikle olay anındaki tek bir davranışa odaklanır. İş kazasında ise mesele çok daha geniştir: işverenin kazadan önce, süreklilik arz eden bir önlem alma yükümlülüğü vardır. Bu yükümlülük tek bir anda değil, işyerinin kurulduğu günden kazanın olduğu güne kadar geçen sürece yayılır. Bu yüzden iş kazası dosyalarında bilirkişi, kaza anına değil işyerinin genel güvenlik düzenine bakar. Trafik kazalarında kusurun nasıl tespit edildiğini merak ediyorsanız bu konuyu ayrı bir yazıda ele aldık.

İşveren kusuru hangi ölçütlere göre değerlendirilir?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene işyerinde alınması gereken önlemleri belirleme, uygulama ve denetleme yükümlülüğü yükler. Bilirkişi incelemesinde tipik olarak şu başlıklar değerlendirilir:

• Risk değerlendirmesi yapılmış mı? İşyerine özgü tehlikelerin önceden tespit edilip edilmediği.
• Koruyucu ekipman sağlanmış mı? Baret, emniyet kemeri, koruyucu gözlük gibi kişisel koruyucu donanımın temin edilip edilmediği ve kullanımının denetlenip denetlenmediği.
• İş güvenliği eğitimi verilmiş mi? Çalışanın yaptığı işe özgü tehlikeler konusunda bilgilendirilip bilgilendirilmediği.
• Makine ve ekipmanın periyodik bakımı yapılmış mı? Arızalı veya bakımsız ekipmanın kazaya etkisi.
• Talimatlara uyum denetlenmiş mi? Kuralın yalnızca kağıt üzerinde değil, fiilen uygulanıp uygulanmadığı.
• Daha önce benzer bir uyarı veya iş müfettişi tespiti var mıydı? Tekrarlayan bir eksiklik, kusuru ağırlaştıran bir unsurdur.

Bu başlıkların her biri tek başına değil, işyerinin genel güvenlik kültürü içinde birlikte değerlendirilir. Örneğin koruyucu ekipman sağlanmış ama kullanımı denetlenmemişse, işveren yine kusurlu bulunabilir; çünkü yükümlülük yalnızca ekipmanı vermekle değil, kullanımını sağlamakla tamamlanır.

Taşeron ve alt işveren ilişkisinde kusur nasıl paylaşılır?

Kazanın gerçekleştiği işyerinde birden fazla işveren varsa — örneğin asıl işveren ile taşeron firma birlikte çalışıyorsa — kusur tek bir tarafa değil, her iki işverene de kendi yükümlülük alanına göre paylaştırılabilir. Asıl işveren, işyerinin genel güvenlik düzenini sağlamakla; taşeron ise kendi çalışanına özgü eğitim ve denetimle yükümlü kabul edilir. Uygulamada asıl işveren, taşeronun çalışanlarına karşı da belirli bir gözetim ve denetim yükümlülüğü taşıdığından, taşeronun kusuru asıl işvereni tamamen sorumluluktan kurtarmaz; her iki tarafın kusur payı bilirkişi incelemesiyle ayrı ayrı belirlenir.

İş müfettişi raporunun rolü

İş kazası sonrası genellikle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri olay yerinde inceleme yaparak bir maluliyet ve kusur tespit raporu hazırlar. Bu rapor, kazanın oluş şeklini, işyerindeki güvenlik eksikliklerini ve varsa çalışanın kendi kusurunu ayrı ayrı ortaya koyar. İş müfettişi raporu, hem SGK'nın rücu sürecinde hem de çalışanın işverene açacağı tazminat davasında en güçlü delillerden biridir; ancak mahkemeyi bağlayan kesin bir belge değildir — mahkeme, atadığı bağımsız bilirkişi aracılığıyla bu raporu da değerlendirerek kendi kanaatine ulaşır.

Çalışanın kendi kusuru hesaba nasıl yansır?

İşveren kusurlu bulunsa bile, çalışanın talimatlara aykırı davranması, koruyucu ekipmanı kullanmaması ya da açık bir dikkatsizlik göstermesi durumunda kendisine de belirli bir kusur payı yüklenebilir. Bu durumda tazminat hesabı, işverenin kusur oranıyla sınırlı tutulur; çalışanın kusur payı kadar talep düşer. Ancak işverenin temel yükümlülüklerini (eğitim, denetim, ekipman) hiç yerine getirmediği dosyalarda, çalışanın dikkatsizliği işverenin kusurunu ortadan kaldırmaz; genellikle kusur payı sınırlı kalır.

Örnek bir senaryo

Yüksekte çalışma yapılan bir inşaat sahasında emniyet kemeri temin edilmiş ama kullanımı denetlenmemişse ve çalışan bu kemeri takmadan çalışırken düşme kazası geçirmişse, bilirkişi hem işverenin denetim eksikliğini hem de çalışanın kendi ihmalini ayrı ayrı değerlendirir. Sonuçta ortaya çıkan kusur dağılımı, iki tarafın da payını yansıtan bir yüzde olur; tek taraflı bir sorumluluk nadiren kurulur.

Benzer bir örnek makine kullanımında da görülür: koruyucu bariyeri sökülmüş bir tezgahta çalışan bir işçi yaralanırsa, bariyerin neden sökülü bırakıldığı, bu durumun ne kadar süredir devam ettiği ve işverenin bunu fark edip etmediği bilirkişi incelemesinde ayrıntılı sorgulanır. Bariyerin uzun süredir sökülü olduğu ve işverenin bunu denetlemediği gösterilebiliyorsa kusur büyük ölçüde işverene yüklenir.

Kusur oranı tazminatı nasıl etkiler?

İş kazası tazminatı hesabında bulunan toplam kayıptan önce SGK'nın karşıladığı kısım düşülür, kalan bakiye zarar ise işverenin kusur oranıyla çarpılarak talep edilecek tutar bulunur. Yani kusur oranı, tazminatın miktarını doğrudan belirleyen çarpandır. Hesabın diğer bileşenlerini iş kazası tazminatı hesaplama yazımızda ayrıntılı anlattık.

Hangi belgeler kusur tespitinde kullanılır?

Belge	Neyi gösterir
İş müfettişi raporu	İşyerindeki güvenlik eksikliklerinin resmi tespiti
Risk değerlendirmesi raporu	Tehlikelerin önceden öngörülüp öngörülmediği
Eğitim ve imza kayıtları	Çalışana iş güvenliği eğitimi verilip verilmediği
Kaza tutanağı ve tanık ifadeleri	Olayın oluş şeklini ve anlık koşulları gösterir
Önceki denetim/ceza kayıtları	Tekrarlayan eksikliklerin varlığını ortaya koyar

Bu belgelerin bir kısmına çalışan doğrudan ulaşamayabilir; iş müfettişi raporu ve SGK yazışmaları, avukat veya bilirkişi aracılığıyla dosyaya kazandırılır.

Belgelerin toplanma hızı da dosyanın gücünü etkiler. İş güvenliği eğitim kayıtları ve risk değerlendirmesi raporları genellikle işverende saklandığından, çalışan bu belgelere kaza sonrası kolayca ulaşamayabilir. Böyle durumlarda mahkeme aşamasında işverenden bu belgelerin ibrazı talep edilir; işveren belgeyi sunamazsa bu durum genellikle işveren aleyhine yorumlanır. Bu yüzden dosyanızda hangi belgelerin eksik olduğunu erken aşamada tespit etmek, mahkemeden istenecek belge taleplerinin doğru kurgulanmasını sağlar ve sürecin gereksiz yere uzamasını önler.

Rapor sizin için ne yapar?

İşveren kusuru tespiti, iş güvenliği mevzuatı ile teknik olay analizinin birlikte okunmasını gerektiren bir alandır. Bilirkişi raporu hizmetlerimiz kapsamında, dosyanızdaki iş müfettişi raporu, tanık ifadeleri ve işyeri kayıtlarını birlikte değerlendirerek mahkemeye sunulabilecek gerekçeli bir kusur ve tazminat hesabı hazırlıyoruz.

Dosyanızı incelettirmek için rapor talebi oluşturabilirsiniz; sürecin nasıl işlediğini merak ediyorsanız süreç sayfamıza göz atabilirsiniz. Belgeleriniz eksikse dahi süreç durmaz; hangi belgenin nereden temin edileceğini size adım adım söyleriz.