İş kazası geçiren bir çalışanın hakları tek bir kalemden ibaret değildir: SGK belirli ödemeleri karşılar, ama işverenin kusuru varsa bunun ötesinde kalan gerçek zarar ayrıca talep edilebilir. İş kazası tazminatı hesaplama, bu iki mekanizmanın birlikte ama ayrı ayrı işlediği bir süreçtir. Bu yazıda hesabın hangi verilere dayandığını, SGK ile işveren sorumluluğunun nasıl ayrıştığını ve rücu ilişkisinin ne anlama geldiğini anlatıyoruz.
Hangi olaylar iş kazası sayılır?
İşyerinde çalışırken meydana gelen kazaların yanı sıra, işverence görevlendirildiğiniz bir yere giderken ya da işe gidiş-gelişte işverenin sağladığı bir taşıtla yolculuk ederken karşılaştığınız kazalar da iş kazası kapsamında değerlendirilebilir. Bu ayrım önemlidir çünkü hangi tazminat mekanizmasının işleyeceğini belirler: olay iş kazası sayılıyorsa SGK'nın sosyal güvenlik ödemeleri ve işveren sorumluluğu devreye girer; sayılmıyorsa süreç genel trafik veya haksız fiil hükümlerine göre ilerler.
İş kazası tazminatı kimden talep edilir?
İş kazası sonucu zarar gören çalışan, önce SGK'nın sağladığı sosyal güvenlik ödemelerinden yararlanır: geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri veya ölüm hâlinde hak sahiplerine bağlanan gelir. Ancak SGK'nın ödemesi genellikle zararın tamamını karşılamaz. Kaza, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini yerine getirmemesinden kaynaklanıyorsa, SGK'nın karşılamadığı kalan zarar doğrudan işverenden talep edilir.
İşveren dışında üçüncü bir kişinin kusuru da kazaya sebep olmuşsa (örneğin bir taşeron firma ya da ekipman üreticisi), sorumluluk kusur oranına göre bu taraflar arasında da paylaşılabilir. Birden fazla sorumlunun bulunduğu dosyalarda her tarafın kusur payının ayrı ayrı tespit edilmesi, tazminatın kimden ne kadar talep edileceğini netleştirir.
SGK'nın karşıladığı kısım ile rücu ilişkisi
SGK, iş kazası geçiren sigortalıya yaptığı ödemeleri belirli koşullarda işverene rücu eder, yani geri ister. Rücu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun ilgili hükümleri ve Türk Borçlar Kanunu'nun genel sorumluluk esaslarına dayanır. İşverenin kusuru ne kadar ağırsa, SGK'nın rücu talebi de o kadar güçlü bir zemine oturur.
Çalışanın kendisinin talep edeceği tazminat ile SGK'nın rücu davası ayrı süreçlerdir; biri diğerinin yerine geçmez. Çalışan, SGK'nın karşılamadığı gerçek zararı kendi adına, işverene karşı ayrıca talep eder.
İşveren kusuru nasıl belirlenir?
İşveren kusuru; iş güvenliği eğitiminin verilip verilmediği, koruyucu ekipmanın sağlanıp sağlanmadığı, risk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığı ve iş müfettişi raporlarında tespit edilen eksiklikler üzerinden değerlendirilir. Kazanın meydana geldiği iş yerinde daha önce benzer bir uyarı veya ceza varsa bu da kusur değerlendirmesinde dikkate alınır. Kusurun tamamen işverende olduğu dosyalarda tazminat hesabı buna göre büyür; çalışanın da dikkatsizliği varsa (örneğin talimatlara aykırı davranması) hesap bu oranda azalır.
Hesaplama hangi verilere dayanır?
Tazminat, aktüeryal yöntemlerle hesaplanır ve şu unsurları birlikte değerlendirir:
- Giydirilmiş brüt ücret. Yalnızca net maaş değil; yol, yemek, prim, ikramiye gibi süreklilik arz eden tüm ödemeler dahil edilerek hesaplanan ücrettir.
- Maluliyet oranı veya destek payı. Kalıcı sakatlık varsa maluliyet oranı, ölüm varsa hak sahiplerinin destek payı esas alınır.
- Kusur oranı. Bulunan toplam kayıp, işverenin kusur oranıyla çarpılır.
- Yaş ve muhtemel çalışma süresi. Kalan çalışma yaşamı ne kadar uzunsa hesaplanan kayıp da o kadar büyür.
- SGK'nın peşin sermaye değeri. SGK tarafından karşılanan tutar, hesaplanan toplam kayıptan düşülerek gerçek (bakiye) zarar bulunur.
Kalıcı sakatlık durumunda maluliyet oranının nasıl ve hangi kurum tarafından belirlendiğini maluliyet oranı yazımızda, tazminatın kalıcı sakatlık boyutunu sürekli iş göremezlik tazminatı yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Örneğin inşaat işçisi olarak çalışan ve kaza sonucu %20 oranında maluliyet kalan bir çalışanı düşünelim. İşverenin iş güvenliği ekipmanını eksik sağladığı ve bu eksikliğin kazaya kusurlu şekilde etki ettiği tespit edilirse, çalışanın giydirilmiş brüt ücreti, kalan çalışma yaşamı ve maluliyet oranı birlikte hesaba katılır; bulunan toplam kayıptan SGK'nın bağladığı sürekli iş göremezlik gelirinin peşin sermaye değeri düşülerek işverenden talep edilecek bakiye tazminat ortaya çıkar. Rakam her dosyada değişir; burada anlatılan yalnızca hesabın izlediği mantıktır.
Kaza ölümle sonuçlandıysa
İş kazası ölümle sonuçlanırsa hesap tamamen farklı bir mantıkla, geride kalan hak sahiplerinin destek payı üzerinden kurulur. Bu durumda gündeme gelen kalem, çalışanın kendisi için değil geçimini sağladığı yakınları için hesaplanan destekten yoksun kalma tazminatıdır. İki kalem farklı mağdur gruplarını hedeflediği için aynı dosyada birlikte talep edilmez.
Hangi belgeler gerekir?
| Belge | Amaç |
|---|---|
| İş kazası tutanağı / SGK bildirimi | Kazanın iş kazası sayıldığını ve tarihini gösterir |
| İş müfettişi raporu, varsa | İşveren kusurunun tespitinde belirleyici delildir |
| Ücret bordroları ve SGK hizmet dökümü | Giydirilmiş brüt ücretin hesabında kullanılır |
| Maluliyet oranı raporu | Kalıcı sakatlık varsa hesabın temel çarpanıdır |
| SGK'dan alınan gelir/ödeme yazısı | Peşin sermaye değerinin hesaba düşülmesinde kullanılır |
İşveren, iş kazasını olayın gerçekleştiği günün ertesi günden itibaren 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmekle yükümlüdür. Bildirim süresinin hesabında cumartesi, pazar ve resmî tatiller dikkate alınmaz. Bu bildirim, kazanın iş kazası olarak kabul edilmesi ve sonraki tüm sürecin işlemesi açısından kritik bir adımdır; bildirim yapılmaz veya geciktirilirse çalışanın hak arama süreci daha zorlu bir hâl alabilir ve işveren ayrıca idari para cezasıyla karşılaşabilir.
Ölüm veya ağır yaralanma hâlinde işverenin kolluk kuvvetlerine derhâl haber vermesi ayrı bir yükümlülüktür; bu bildirim SGK'ya yapılan 3 iş günlük bildirimden bağımsız işler ve gecikmeksizin yapılmalıdır.
Zamanaşımı ve dosyanın seyri
İşverene karşı açılacak tazminat taleplerinde kural olarak 2 yıllık zamanaşımı süresi işler; kaza aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa (örneğin ağır ihmal sonucu ölüm) daha uzun ceza zamanaşımı süreleri gündeme gelebilir. Süreci geciktirmemek, iş müfettişi tespitlerinin ve tanık ifadelerinin tazeliğini korumak açısından önemlidir.
Dosyanız SGK ödemesi, maluliyet raporu ve işveren kusuruna dair delilleri bir araya getirdikten sonra, bakiye zararınızın ne kadar olduğunu gösteren gerekçeli bir hesaba ihtiyaç duyarsınız. Sigorta şirketi ya da işverenin sunduğu ilk teklifi kabul etmeden önce, bu teklifin hangi kalemleri kapsadığını ve SGK ödemesinin doğru mahsup edilip edilmediğini kontrol etmeniz önemlidir; aceleyle imzalanan bir ibraname, ileride kalan farkı talep etme hakkınızı zorlaştırabilir.
Belgelerinizi yükleyip rapor talebi oluşturabilir, uzman ekibimizden mahkemeye sunulabilecek nitelikte bir tazminat hesabı alabilirsiniz. Süreç boyunca hangi belgenin ne zaman gerektiğini merak ediyorsanız süreç sayfamızda adımları ayrıntılı görebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
- SGK ödemesi aldıysam ayrıca tazminat isteyebilir miyim?
- Evet. SGK'nın karşıladığı tutar toplam hesaptan düşülür; kalan bakiye zarar, işverenin kusuru oranında işverenden ayrıca talep edilebilir.
- İşveren kusuru yoksa tazminat alınamaz mı?
- İşverenin hiçbir kusuru yoksa bakiye zarar talebi zayıflar. Ancak kaza üçüncü bir kişinin kusurundan kaynaklanıyorsa talep o kişiye yöneltilebilir.
- SGK rücu davası ile çalışanın açacağı dava aynı mı?
- Hayır. SGK rücu davası, kurumun kendi ödediği tutarı işverenden geri istemesidir. Çalışanın açacağı dava ise SGK'nın karşılamadığı kişisel zararına yöneliktir; ikisi ayrı süreçlerdir.
- İş kazası SGK'ya kaç gün içinde bildirilmeli?
- İşveren, kazayı olayın gerçekleştiği günün ertesi gününden itibaren 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmekle yükümlüdür.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosyanın koşulları farklıdır; kendi durumunuz için bize ulaşarak değerlendirme isteyebilirsiniz.
